Nötron Yıldızı ve Pulsar
Çöken bir çekirdek şehir büyüklüğünde bir nötron yıldızı bırakabilir. Pulsar, bu yıldızın bize doğru süpüren ışığıdır. İkisini ayırıyoruz.
Ağır bir yıldızın çekirdeği çökünce geriye iki şey kalabilir. Kütle yeterince büyükse bir kara delik. Daha mütevazı bir çökmede ise nötron yıldızı. Nötron yıldızı, Güneş kütlesine yakın bir maddeyi bir şehir boyutuna sıkıştırır. Pulsar, bu sıkışık gövdenin özel bir görünüşüdür. Her nötron yıldızı, bize pulsar diye görünmez.
Çöküşün artığı
Çekirdek çökmesi ile beyaz cücenin parçalanması aynı patlama değildir. Ayrım süpernova yazısında durur. Çökmede dış katman uzaya savrulur. Çekirdek ise nötronların daha fazla sıkışmaya direndiği bir noktada durabilir. Duramazsa çöküş kara deliğe kadar gider. O sınırın ufuk olduğu ayrı bir yazıda anlatılır. Nötron yıldızı, ufkun berisindeki artıktır.
Yoğunluk, bildiğimiz kayanın çok ötesindedir. Bir çay kaşığı kadar madde, bir dağın kütlesine denk gelir. Bu benzetme bir cetvel değil, ölçeği hissettiren bir kıyastır. Kıyas, yıldızın bir kaya parçası gibi elle tutulacağı anlamına gelmez.
Fener benzetmesi
Nötron yıldızı çok hızlı döner ve güçlü bir manyetik alan taşır. Alan, kutuplardan bir ışın demeti süpürür. Demet Dünya'nın üzerinden geçerse biz düzenli bir tıklama görürüz. Buna pulsar denir. Deniz feneri de böyledir. Işık sürekli yanar, siz yalnızca size döndüğü an görürsünüz.
Benzetmenin sınırı vardır. Fenerin ışığı bir ampulün işidir. Pulsarın ışını, manyetik alandaki parçacıkların işidir. Ayrıca her nötron yıldızının demeti bize çarpmaz. Çarpmayan, pulsar diye sayılmaz. Sayılmaması, orada olmadığı anlamına gelmez. Bakış doğrultusunun dışında kaldığı anlamına gelir.
Dönüş hızları çok çeşitlidir. Kimi saniyede birçok kez, kimi daha yavaş döner. Hız, yaş ve alanla değişir. Tek bir tur sayısı, bütün aileyi anlatmaz.
Tarihî bir örnek
1054'te gökyüzünde görülen bir patlamanın artığı, Yengeç Bulutsusu'dur. O bulutsunun ortasında bir pulsar döner. Tarih, her pulsarın bir gözlem günü olduğu anlamına gelmez. Bir kısmı, kaydı tutulmamış bir çökmenin artığıdır. Kayıt varsa bile artık ile o kaydı eşlemek ayrı bir ölçümdür. Eşlemek, her bulutsunun ortasında bir fener var demek değildir.
Beyaz cüce de sıkışıktır ama bu aileden değildir. Beyaz cüce bir şehrin değil, Dünya'nın boyutundadır ve elektron direnciyle durur. Nötron yıldızı ondan çok daha küçüktür ve nötron direnciyle durur. İkisini aynı artık sanmak, ölçeği bin kat şaşırmaktır.
Ne söylenmez
Pulsar bir işaret feneri diye uzaylıların mesajı sayılmaz. Düzenli tıklama, dönen bir manyetik alanın doğal sonucudur. Düzen, niyet kanıtı değildir. Niyet aramak, fener benzetmesini yanlış rafa koyar. Raf, çökmenin artığı ve bakış doğrultusudur.
Sık sorulan sorular
Her nötron yıldızı pulsar mıdır?
Hayır. Pulsar, ışın demeti bize çarpan nötron yıldızıdır. Demet başka yöne bakıyorsa yıldız orada durur, tıklama duyulmaz.
Pulsar bir mesaj mıdır?
Hayır. Düzenli atım, dönen manyetik alanın sonucudur. Düzenli olmak, bir niyetin kanıtı değildir.
Kara delikten farkı nedir?
Nötron yıldızı, çökmenin durduğu sıkışık bir artıktır. Kütle daha büyükse çöküş olay ufku bırakır. İkisi aynı süpernova ailesinin iki ayrı sonu olabilir.