Yıldızın Rengi Sıcaklığını Nasıl Ele Verir?
Sıcak yıldız mavi, serin yıldız kırmızı görünür. Rengin neden tek başına uzaklık olmadığı ve tozun yıldızı nasıl kızıl gösterdiğini anlatıyoruz.
Bir yıldızın rengi, yüzeyinin sıcaklığının kaba bir ilanıdır. Sıcak yüzey maviye, serin yüzey kırmızıya kayar. Güneş bu sıranın ortasındadır ve beyaza yakındır. Okul resmindeki sarı daire, sıcaklığın tam karşılığı değildir. Renk, uzaklığın da tam karşılığı değildir.
Neden mavi daha sıcak
Sıcak bir cisim, her dalga boyunda ışır. Tepenin yeri sıcaklıkla kayar. Sıcaklık arttıkça tepe, daha kısa dalga boyuna, yani maviye ve morötesine gider. Azalınca tepe kırmızıya ve kızılötesine kayar. Bu, kor halindeki demirin önce kırmızı, sonra sarı görünmesine benzer. Yıldız da bir kor parçasıdır. Yalnızca çok daha sıcaktır.
Kırmızı bir yıldız soğuk bir kömür değildir. Yüzeyi hâlâ binlerce kelvindir. Güneş'in yüzeyi yaklaşık 5800 kelvindir. Kırmızı devin yüzeyi daha serin, mavi yıldızınki on binlerce kelvin olabilir. Sıra, ana kolun kütle sırasıyla da örtüşür. Ağır yıldız sıcak ve mavi, hafif yıldız serin ve kırmızı kalabilir. Örtüşme, her kırmızının hafif bir cüce olduğu anlamına gelmez. Şişkin bir dev de kırmızı olabilir.
Tayf renkten daha keskindir
Göz, rengi kabaca ayırır. Tayf, hangi dalga boyunun baskın olduğunu ve hangi çizgilerin karanlık durduğunu söyler. Çizgilerden sıcaklık ve kimya birlikte okunur. Yıldızların hidrojen ağırlıklı olduğu bu okumayla anlaşıldı. O okumanın tarihi Payne yazısında durur. Renk bir cümledir. Tayf bir sayfadır.
Orion'da bu fark çıplak gözle de seçilir. Betelgeuse kırmızımsı, Rigel mavi-beyazdır. İkisinin aynı şeklin köşesi olduğu kuşak yazısında anlatılır. Renkleri, aynı uzaklıkta olmadıklarını da hatırlatır. Şekil, sıcaklığı eşitlemez.
Toz rengi bozar
Yıldız ışığı tozun içinden geçerken mavi daha çok saçılır, kırmızı daha çok geçer. Yıldız olduğundan kırmızı görünür. Buna kızarma denir. Kızarma, yüzeyin gerçekten serinlediği anlamına gelmez. Aradaki tozun seçici süzgecidir. Samanyolu düzleminde bu süzgeç sık işler. Düzlemin neden tozla kapalı olduğu, kollara içeriden bakmamızdandır.
Renkten sıcaklık yazmadan önce kızarma sorulur. Sorulmazsa uzak ve tozlu bir yıldız, serin bir cüce sanılır. Tayftaki çizgiler bu sanıyı düzeltir. Çizgi, toplam rengin altına gizlenmiş sıcaklığı ele verir.
Ne işe yaramaz
Renk, gezegeni yıldızdan ayıran sağlam bir kanıt da değildir. Ufuktaki her cisim turuncuya çalabilir. O ayrımın daha sağlam işaretleri yer değiştirme ve titremedir. Renk, yıldızın kendi yüzeyini konuşurken işe yarar. Atmosferin oyununu konuşurken yanıltır.
Sık sorulan sorular
Kırmızı yıldız soğuk mudur?
Yüzeyi mavi yıldıza göre serindir. Yine de binlerce kelvin sıcaklıktadır. Soğuk bir kömür değildir. Şişkin bir dev de kırmızı görünebilir.
Güneş sarı mıdır?
Yüzeyi yaklaşık 5800 kelvindir ve beyaza yakındır. Ders kitabındaki sarı, rengin abartılmış hâlidir. Uzaydan bakılınca sarı bir lamba gibi durmaz.
Her kırmızı görünüş serin yüzey midir?
Hayır. Toz, mavi ışığı daha çok tutar ve yıldızı kızartır. Buna kızarma denir. Tayf, tozun boyasını yüzeyin sıcaklığından ayırır.