Hakem Değerlendirmesi Ne İşe Yarar?

Bir araştırma dergiye gidince, aynı alanda çalışan bir kişi metni okur. Yöntem anlaşılıyor mu, sayı hesabı tutuyor mu, iddia verinin önüne mi geçmiş. Bu okumaya hakem değerlendirmesi denir. Okuma, makaleyi sonsuza dek doğru ilan etmez. Basılmadan önce yapılan bir süzgeçtir.

Ne aranır

Hakem, deneyi kendisi tekrar etmek zorunda değildir. Metnin, tekrara imkân verecek kadar açık olup olmadığına bakar. Eksik bir grafik, şişmiş bir sonuç cümlesi ya da görmezden gelinen bir karşı çalışma sorulur. Yazar düzeltir. Düzeltme yetmezse metin geri çevrilir. Geri çevrilmek, fikrin çürük olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bu hâliyle yayımlanmaya yetmediğini gösterir.

Süzgeç, yöntemin yayımlanmış yüzüdür. Hipotez ve ölçüm kâğıttaysa başkası da yoklayabilir. Kâğıt kapalıysa yoklama da kapalıdır.

Ne değildir

Hakem, yazarın yerine laboratuvara girmez. Uydurulmuş bir veriyi her zaman yakalayamaz. Yakalaması, verinin içindeki tutarsızlığa bağlıdır. Tutarsızlık yoksa uydurma, bir süre rafta durabilir. Bu yüzden hakemli yayın, sahteciliğin imkânsız olduğu bir oda değildir. Sahteciliğin daha zor olduğu bir odadır.

Tekrar burada ayrı bir kapıdır. Aynı yöntemi yeni veriyle kurmak, hakemin okumasından başka bir sınavdır. O sınavın neden sık tutulmadığı tekrar yazısında anlatılır. Hakem geçti, tekrar tutmadı diye iki cümle birden doğru olabilir.

İnsan da süzgeçte

Hakem de bir okurdur. Alıştığı sonucu daha kolay geçirebilir, alışmadığı sonucu daha sert sorabilir. Bu bir kusurdur ve tamamen silinmesi zordur. Birden fazla hakem, kör okuma ve açık rapor bu kusuru azaltır. Azaltmak, sıfırlamak değildir. Yazarın tanıdığı birinin metni okuması ile hiç tanımadığı birinin okuması aynı titizlik iddiasını taşımaz.

Haber, hakemli dedi diye bitmemelidir. Hangi dergi, yöntem açık mı, veri duruyor mu, başka ekip aynı sonucu gördü mü. Bu soruların bir listesi haber yazısında vardır. Hakem, o listenin ilk maddesidir. Son maddesi değildir.

Nasıl okunur

Üç adım yeter. Metin hakemli bir dergide mi. Hakemin gördüğü şey yöntem mi yoksa yalnızca heyecan mı. Sonuç, başka bir ölçümle de çıkmış mı. Üçü de varsa iddia, tek bir blog cümlesinden daha sağlam bir raftadır. Biri eksikse raf henüz tamamlanmamıştır. Tamamlanmamış raf, çöpe atılmaz. Olduğundan yüksek rafa da konmaz.

Sık sorulan sorular

Hakem onayı doğruluk mührü müdür?

Hayır. Basılmadan önceki bir süzgeçtir. Yöntemin açık olup olmadığına bakar. Sonucun bir daha değişmeyeceğini söylemez.

Hakem sahteciliği hep yakalar mı?

Hayır. Laboratuvara girmez. Verinin içindeki tutarsızlığı yakalayabilir. Tutarlı görünen bir uydurma bir süre geçebilir. Tekrar, bu yüzden ayrı bir sınavdır.

Hakemli her dergi aynı titizlikte midir?

Hayır. Birden fazla hakem, açık rapor ve verinin paylaşılması titizliği artırır. Yalnızca hakemli sözü, bu ayrıntının yerine geçmez.