Işık Yılı ile Parsek: İki Mesafe
Işık yılı bir süre değildir. Parsek de öyle. İkisinin hangi uzaklığı ölçtüğünü ve birinin diğerine neden yaklaşık 3,26 kat olduğunu anlatıyoruz.
En yakın yıldız sistemi dört ışık yılından biraz ötededir. Cümle bir süreyi değil, bir uzaklığı söyler. Işık yılı, ışığın bir yılda aldığı yoldur. Parsek de bir uzaklıktır. Bir parsek, yaklaşık 3,26 ışık yılıdır. İkisi de saat değildir. Saat sanılınca hem haber hem film repliği yanlış rafa girer.
Işık yılı neden uzaklıktır
Işık boşlukta saniyede yaklaşık 300 bin kilometre gider. Bir yıl boyunca bu gidiş, çok büyük bir yol eder. O yolun adı ışık yılıdır. Yıldız dört ışık yılı ötedeyse ışığı bize dört yılda varır. Bu, yıldızın dört yaşında olduğu anlamına gelmez. Işığın yolda geçirdiği süredir. Yıldızın kendi yaşı başka bir sayıdır.
Aynı mantık Ay ve Güneş için de işler. Güneş ışığı yaklaşık 8 dakika 20 saniyede gelir. Bunu ışık dakikası diye anlamak, ışık yılının küçük hâlidir. Derin uzaydaki gecikme iletişim yazısında bu sürenin ta kendisidir. Mesafe ile bekleme, aynı hızın iki yüzüdür.
Parsek paralakstan çıkar
Dünya Güneş çevresinde dolanırken yakın yıldız, uzak yıldızlara göre yer değiştirir gibi olur. Bu kaymaya paralaks denir. Kayma ne kadar büyükse yıldız o kadar yakındır. Bir parsek, bu kaymanın bir yay saniyesi olduğu uzaklıktır. Yay saniyesi, derecenin 3600'de biridir. Çok küçük bir açıdır. O açı ancak yakın yıldızlarda seçilir.
Bu yüzden parsek, gökbilimcinin cetvelidir. Işık yılı ise aynı cetvelin daha anlatılır hâlidir. Biri açının tersidir. Öteki ışığın yoludur. İkisi de kilometreye çevrilebilir. Çevrilince sayılar uzar. Uzun sayı, birimin daha doğru olduğu anlamına gelmez.
Merdivenin ilk basamağı
Paralaks, yakın yıldızların uzaklığını doğrudan verir. Daha ötede açı küçülür ve ölçülemez olur. O zaman sefeid gibi mumlar devreye girer. Mumun tarihi Leavitt yazısında durur. Mum, paralaksı çöpe atmaz. Paralaks, mumun yakın uçtaki ayarıdır. Ayar şaşarsa uzak uç da şaşar.
Gökada uzaklıklarının grafiği de bu merdivene basar. Grafiğin kimlerden kurulduğu Hubble yazısında anlatılır. Işık yılı ile parsek, o grafiğin birimleri arasında gidip gelebilir. Birim değişince fizik değişmez. Değişen, sayının kaç sıfır taşıdığıdır.
Nasıl karışır
Bir haber 10 parsek ötede diye yazıyorsa bu, yaklaşık 33 ışık yılıdır. 10 ışık yılı ise yaklaşık 3 parsektir. Katsayı 3,26'dır. Ters çevirmek, yakın bir yıldızı üç kat uzağa koyar. Süre sanmak ise uzaklığı bir takvime çevirir. İkisi de aynı cümleyi bozar.
Haritada yıldızın parlaklığı da uzaklık değildir. Sönük bir yıldız yakın, parlak bir yıldız uzak olabilir. Parlaklık sayısı harita yazısında anlatılır. Sayı, ışık yılının yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
Işık yılı bir zaman birimi midir?
Hayır. Işığın bir yılda aldığı yoldur. Dört ışık yılı, ışığın dört yılda vardığı uzaklık demektir. Yıldızın yaşı bu sayıdan çıkmaz.
Bir parsek kaç ışık yılıdır?
Yaklaşık 3,26 ışık yılıdır. Parsek, paralaks açısının bir yay saniyesi olduğu uzaklıktır. İkisi de uzaklık birimidir.
Neden iki birim birden var?
Parsek, açı ölçümünden doğal çıkar. Işık yılı, aynı uzaklığı anlatırken daha sezgisel durur. Haber ikisini ters çevirirse sayı yaklaşık üç kat şaşar.