Güneş Lekeleri ve On Bir Yıllık Döngü
Güneş lekeleri neden karanlık görünür, manyetik döngü neden yaklaşık on bir yıldır ve her lekenin bir fırtına vaadi olmadığını anlatıyoruz.
Güneş'in yüzünde zaman zaman koyu benekler belirir. Koyu görünmeleri soğuk oldukları için değildir. Çevrelerinden daha serin oldukları için, daha az ışır. Lekenin kendisi hâlâ binlerce kelvin sıcaklıktadır. Yanındaki yüzey yaklaşık 5800 kelvin iken leke çoğu zaman 4000 kelvin civarında kalır. İkisi yan yana gelince leke siyah sanılır.
Manyetik bir tıkaç
Leke, güçlü manyetik alanın yüzeye çıktığı yerdir. Alan, alttan gelen sıcak gazın düzgün yükselmesini engeller. Yükseliş aksayınca o bölge serinler ve kararır. Tek bir leke nadiren yalnızdır. Çiftler halinde, ters kutuplarla belirirler. Galileo'nun 1610 civarında kaydettiği yüzey ayrıntıları, bu beneklerin de erken gözlemleri arasındadır. O yılların teleskop öyküsü ayrı bir yazıda durur.
Leke, Güneş'in bir yarasının kabuğu değildir. Birkaç gün ile birkaç hafta arasında sürer, kayar ve dağılır. Dağılması, alanın yok olduğu anlamına gelmez. Yüzeydeki düzenin bozulduğu anlamına gelir.
On bir yıl, yirmi iki yıl
Leke sayısı ortalama yaklaşık on bir yılda bir artar ve azalır. Döngüden döngüye bu süre birkaç yıl oynayabilir. On bir, bir çalar saat değil, uzun ortalamadır. Manyetik kutuplar ise kabaca yirmi iki yılda bir aynı düzene döner. Çünkü her on bir yıllık turda Güneş'in genel kutupları yer değiştirir. İki tur, eski kutup düzenini getirir.
Bu düzen her yüzyılda aynı şiddette tekrarlanmaz. 17. yüzyılın ikinci yarısından 18. yüzyılın başlarına kadar lekeler seyrek kaldı. O dönem, döngünün hiç olmadığı bir çağ değildir. Döngünün zayıf geçtiği bir çağdır. Zayıf geçmesi, Güneş'in söndüğü anlamına gelmez.
Fırtına ile lekeyi ayırmak
Leke sayısı arttığında patlama ve kütle atımı da sıklaşabilir. Atılan yüklü parçacıklar, Dünya'nın manyetik alanına çarpınca kutup ışıkları güçlenebilir. Aynı parçacıklar, uydu ve elektrik hatlarında da etki yapabilir. Etki, her lekenin bir karartma vaadi olduğu anlamına gelmez. Parçacığın yönü, hızı ve Dünya'nın o andaki manyetik hâli birlikte belirler.
Kuyruklu yıldızın iyon kuyruğunu süpüren de Güneş'in savurduğu parçacık rüzgârıdır. O süpürme kuyruk yazısında anlatılır. Leke ile rüzgâr akrabadır, aynı nesne değildir. Leke yüzeydeki manyetik düğümdür. Rüzgâr, sürekli esen bir akıştır.
Döngüyü haberden okumak
Bir haber Güneş maksimumuna girildi diyorsa sorulacak şey, bunun leke sayısı mı yoksa bir tek patlama mı olduğudur. Maksimum, aylar süren bir dönemdir. Tek bir parlama, döngünün kendisi değildir. Minimumda da patlama olabilir. Sık değildir, imkânsız da değildir.
Bir sonraki döngünün kaç leke üreteceği, bu yazının vereceği bir sayı değildir. Tahminler vardır ve sapar. Sapma, döngünün uydurma olduğunu göstermez. Ortalamanın, tek bir turu kilitlemediğini gösterir.
Sık sorulan sorular
Lekeler soğuk mudur?
Çevrelerine göre serindir. Yine de binlerce kelvin sıcaklıkta kalırlar. Koyu görünmeleri, yanlarındaki daha parlak yüzeye göredir.
Döngü tam on bir yıl mıdır?
Ortalama yaklaşık on birdir. Turlar birkaç yıl kısa ya da uzun sürebilir. Manyetik kutup düzeni ise kabaca yirmi iki yılda bir tekrar eder.
Her leke Dünya'da kesinti yapar mı?
Hayır. Kesinti için parçacığın Dünya'ya yönelmesi ve şiddetinin yeterli olması gerekir. Leke sayısı riski artırabilir. Tek bir leke, tek başına bir karartma takvimi değildir.