Cüce Gezegen ile Gezegen Arasındaki Çizgi

Plüton 2006'da gezegen listesinden çıkarıldı diye anlatılır. Cümle eksiktir. O yıl kabul edilen tanım, Güneş çevresinde dolanan gövdeleri üçe ayırdı. Gezegen, cüce gezegen ve daha küçük gövdeler. Plüton üçünü birden tutmuyordu. Kaya değişmedi. Değişen, hangi ölçütün listeye gireceğiydi.

Üç ölçüt

Birinci ölçüt, gövdenin Güneş'in çevresinde dolanmasıdır. Uydu olanlar bu yüzden gezegen sayılmaz. İkinci ölçüt, kendi çekiminin onu yuvarlağa yakın bir şekle getirmesidir. Küçük ve düzensiz bir kaya bu eşiği geçmez. Üçüncü ölçüt, yörüngesinin çevresini temizlemiş olmasıdır. Yani gövde, bulunduğu bölgede çekimce baskın olmalıdır. Komşu enkazla aynı kefede dolanan bir cisim bu ölçütü tutmaz.

Üçü birden tutanlar gezegendir. İlk ikisini tutup üçüncüyü tutmayanlar cüce gezegendir. Yuvarlak bile olmayanlar ise küçük gövde kalır. Çizgi, bir hakarete göre değil, bu listeye göre çekilir. Gezegenlerin ortak diskte toplanması ayrı bir yazıda anlatılır. Tanım, o diskin içindeki gövdeleri sonradan raflara ayırır.

Plüton neyi tutmadı

Plüton Güneş'in çevresindedir ve yuvarlağa yakındır. Üçüncü ölçütte kalır. Neptün ötesinde, benzer yörüngelerde dolanan başka buzlu gövdelerle aynı bölgededir. Çekimce o bölgenin tek hâkimi değildir. Bu yüzden cüce gezegen rafına kondu. Yörüngesi, komşularının yörüngesinden daha boş değildir.

Ceres, Mars ile Jüpiter arasındaki kuşakta aynı mantıkla cüce gezegendir. Eris, Haumea ve Makemake de Neptün ötesinde bu listeye girer. Liste, her yuvarlak cismi otomatik gezegen yapmaz. Yuvarlaklık yetseydi kuşaktaki ve ötedeki birçok gövde aynı rafa çıkardı. Üçüncü ölçüt, rafı kalabalıklaştırmamak için konmuştur. Kalabalık, bilimin utanacağı bir şey değildir. Sınıfın işe yaraması için bir yerde kesilmesi gerekir.

Tanım oylaması, fizik değil

Ölçütler 2006'da bir kurul toplantısında oylandı. Oylama, Plüton'un kütlesini değiştirmedi. Sınıfların sınırını değiştirdi. Sınırlar başka türlü de çizilebilirdi. Nitekim tartışma bitmiş değildir. Kimi gökbilimciler yuvarlaklık yeter der. Kimi, temizlenmiş yörüngeyi gezegenliğin asıl işareti sayar. İki taraf da aynı gözlemleri kullanır. Ayrıldıkları yer, kelimenin hangi iş için kullanılacağıdır.

Bu, bilimin keyfi olduğu anlamına gelmez. Ölçüm ortadadır. Plüton'un çapı, uydusu ve yörüngesi ölçülmüştür. Tartışılan, o sayıların hangi etikete bağlanacağıdır. Etiket ile ölçüyü karıştırmamak, yöntemin sade bir parçasıdır. Etiket değişince kaya başka bir kaya olmaz.

Ne işe yarar

Sınıf, beklentiyi ayarlar. Gezegen denince, bölgesini çekimce yöneten bir gövde beklenir. Cüce gezegen denince, yuvarlak ama komşularıyla kalabalık bir bölgede dolanan bir gövde beklenir. Beklenti, araştırma sorusunu da seçer. Plüton'un buzlu yüzeyi, atmosferi ve uyduları bu etiketten sonra da incelenmeye devam etti. Etiket, teleskobu kapatmadı.

Haberde Plüton gezegenlikten çıkarıldı cümlesini görünce sorulacak şey basittir. Hangi ölçüt tutulmadı. Cevap üçüncü ölçüttür. Kütle küçüldü mü diye sorulursa cevap hayırdır. İki soru ayrıdır.

Sık sorulan sorular

Plüton artık yok mu sayılıyor?

Hayır. Cüce gezegen olarak durur. Değişen, 2006 tanımındaki üçüncü ölçütü tutmamasıdır. Kaya ve yörünge yerinde kaldı.

Yuvarlak her cisim gezegen midir?

Hayır. Yuvarlaklık ikinci ölçüttür. Gezegen sayılması için yörünge çevresini de temizlemiş olması istenir. Ceres yuvarlaktır ve yine de cüce gezegendir.

Tanım bir daha değişir mi?

Değişebilir, çünkü etiket bir uzlaşıdır. Ölçülen kütle ve yörünge, etiketten bağımsız durur. Yeni bir oy, sayıları değil kelimeyi değiştirir.