Ay tutulmasında Dünya'nın gölgesi Ay'ın üstüne düşer. Bu manzarayı çıplak gözle izlemek güvenlidir. Güneş tutulmasında ise bakılan şey hâlâ Güneş'tir. Örtü tam olmadığı sürece göz, gündüz baktığı ışıktan daha büyük bir risk altındadır. Çünkü kararan gök, gözbebeğini açar. Açılan göz, kalan Güneş parçasına daha çok ışık alır.

İki tutulma

Evre ile tutulma aynı şey değildir. Ay evresinin gölge sanılması evre yazısında düzeltilir. Ay tutulması dolunay civarında, Güneş tutulması yeni ay civarında olur. Biri gece göğünde kızıl bir Ay, öteki gündüz göğünde örtülen bir Güneş'tir. Güvenlik kuralı yalnızca ikincisi için serttir.

Tam tutulma şeridinin dışındaysanız Güneş hiçbir an bütünüyle örtülmez. O şeritte olsanız bile çıplak göz, yalnızca Güneş diskinin tamamen kapandığı kısa aralık için konuşulur. O aralık biter bitmez filtre geri gelir. Bitişi gözle kestirmek zordur. Kestirim, bir güvenlik planı değildir.

Ne yetmez

Sıradan güneş gözlüğü, isli cam, fotoğraf negatifi ve çikolata kâğıdı Güneş için filtre değildir. Bir kısmı görünür ışığı kısar, kızılötesi ve morötesini geçirir. Geçen ışık, ağtabakayı acısız da yakabilir. Acı olmaması, zararın olmadığı anlamına gelmez. Bu yazı bir tedavi tarifi değildir. Kazara bakıldıysa ve görme bozulduysa bir göz hekimine başvurmak gerekir.

Dürbün ve teleskop riski büyütür. Işığı toplar ve göze yığar. Dürbünün Ay'daki kullanımı ayrı bir yazıda anlatılır. Aynı dürbün, filtresiz Güneş'e çevrilmez. Filtre kullanılacaksa Güneş'e bakan önde, sağlam ve o alet için üretilmiş olmalıdır. Göz merceğine tutturulan koyu bir plastik, ısınınca çatlayabilir.

Filtre ne işe yarar

Güneş gözlemi için üretilmiş gözlükler, görünür ışıkla birlikte kızılötesi ve morötesini de keser. Üzerinde güneş gözlemi standardının yazdığı bir filtre, bu iş için tasarlanmıştır. Çizik, delik ya da kenarı kalkmış bir filtre kullanılmaz. Kullanmadan önce bir ampule tutulup delik aranır. Delik varsa o filtre bitmiştir.

Güneş lekesi görmek de aynı kurala bağlıdır. Lekenin ne olduğu leke yazısında anlatılır. Leke, filtresiz bakmayı meşrulaştırmaz. Projeksiyon, ışığı bir kâğıda düşürerek bakmanın ayrı ve daha dolaylı yoludur. O yolda da dürbün elde tutulup Güneş aranmaz.

Kısa liste

Ay tutulmasıysa çıplak göz yeter. Güneş tutulmasıysa örtünün olmadığı her saniye filtre gerekir. Tam örtünün dışıysanız çıplak göz anı hiç yoktur. Dürbün ancak önde uygun filtre varsa konuşulur. Şüphe varsa bakılmaz. Kaçırılan bir manzara, zarar gören bir gözden daha kolay telafi edilir.

Sık sorulan sorular

Ay tutulmasına filtre gerekir mi?

Hayır. Dünya'nın gölgesindeki Ay çıplak gözle izlenebilir. Filtre kuralı Güneş tutulması içindir. İkisini aynı olay sanmayın.

Güneş gözlüğü yeter mi?

Yetmez. Güneş tutulması için üretilmiş, standardı belli ve çiziksiz bir filtre gerekir. İstisnai cam ve negatif, kızılötesini kesmeyebilir.

Tam tutulmada hiç filtresiz bakılır mı?

Yalnızca Güneş diskinin tamamen kapandığı kısa aralıkta ve yalnızca tam tutulma şeridinde bu konuşulur. Aralık biter bitmez filtre geri gelir. Şeridin dışında böyle bir an yoktur.

Adımlar

Hangi tutulma olduğunu ayırın: Ay tutulması çıplak gözle güvenlidir. Güneş tutulmasında Güneş'in örtülmediği her an filtre ister.
Onaylı filtre kullanın: Sıradan güneş gözlüğü, isli cam ve elde tutulmuş negatif yetmez. Güneş için üretilmiş ve standardı belli bir filtre gerekir.
Dürbünü filtresiz çevirmeyin: Dürbün ve teleskop ışığı toplar. Filtre, göz merceğine değil, önde Güneş'e bakan tarafa uygun biçimde konur.