Venüs Neden Ters Yönde Dönüyor?
Venüs'ün ters dönüşünü, gün tanımlarının Merkür'den farkını ve bu dönüşün nedeninin hâlâ açık bir soru olduğunu anlatıyoruz.
Venüs, Güneş Sistemi'nin akışına ters bir eksende döner. Kuzeyden bakıldığında gezegenlerin çoğu yörüngede ve kendi ekseninde aynı yöne döner. Venüs'ün katı yüzeyi bu alışkanlığı bozar. Güneş orada batıdan doğar. Bu tersliğin nedeni hâlâ kapalı bir dosyadır. Kapanmamış olması, günün nasıl ölçüldüğünü bilmeyi daha da gerekli kılar.
Ters dönüş ne demek
Ters dönüş, gezegenin kendi ekseni etrafındaki hareketinin yörünge hareketine göre zıt yönde olmasıdır. Yörünge yine Güneş'in çevresindedir. Değişen, eksenin hangi yana döndüğüdür. Bu yüzden gökyüzünde Güneş, Dünya'daki alışkanlığın tersine batıdan yükselir ve doğudan batar.
Yıldızlara göre bir tam dönüş yaklaşık 243 Dünya günü sürer. Güneş çevresindeki tur ise yaklaşık 225 Dünya günüdür. Yıldız günü, yıldan biraz uzundur. Burada durup güneş gününü aynı saymak yaygın bir karışıklıktır. Merkür'de tanımların neden ayrıldığı gün ile yıl yazısında gösterilir. Venüs'te de aynı ayrım şarttır, sayılar ise başka bir düzene oturur.
Güneş günü neden daha kısa
Venüs geriye doğru döndüğü için yörünge hareketi ile eksen dönüşü, gökyüzündeki Güneş'i aynı yöne taşır. İki etki birbirine eklenir. Güneş, yıldızlara göre tam bir tur beklenmeden yeniden doğar. Sonuçta güneş günü yaklaşık 117 Dünya günüdür. Bu süre yıldan kısadır. Yıldız günü ise yıldan uzundur. İki cümle birden doğrudur, çünkü iki ayrı gün tanımına aittir.
Merkür'de güneş günü yılın yaklaşık iki katıdır. Venüs'te güneş günü yılın yaklaşık yarısıdır. Yakınlık, her iki gezegende de yavaş bir güneş günü üretmez. Yön ve oran üretir. Başlıkta yalnızca gün geçen bir haberde hangi günün ölçüldüğü sorulmadan karşılaştırma yapılmaz.
Bulutlar başka hızda gider
Katı yüzey yavaş döner. Üst bulutlar ise yüzeyden çok daha hızlıdır. Bulut tepeleri, birkaç Dünya günü mertebesinde bir tur tamamlar. Buna süper dönüş denir. Rüzgâr, gezegenin kendisinin dönüşü değildir. Yerden bakınca Venüs'ün parlak diski bu bulutların ışığıdır. Yüzey, kalın örtünün altında kalır.
Bu ayrım, ters dönüş sorusunu da böler. Sorulan şey bulutun birkaç günlük turuysa cevap atmosfer dinamiğidir. Sorulan şey kayanın 243 günlük ters dönüşüyse cevap başka bir tarihe bakar. İkisini tek hız sanmak, rüzgârı ile kıtayı aynı saate koymak gibidir.
Neden ters olduğu kapalı
Ekseni böyle bırakan olay için elde tek bir kanıtlanmış öykü yoktur. Bir ihtimal, gezegenin gençliğinde büyük bir çarpışmanın dönüşü devirmiş olmasıdır. Başka bir ihtimal, kalın atmosferin Güneş'ten aldığı torkun, iç kısımlardaki sürtünmeyle birlikte dönüşü yavaşlatıp ters çevirmesidir. Modeller bu yolların ikisini de deneyebilir. Yüzeyde, o günü doğrudan gösterecek bir iz yoktur.
Bu açıklık bir yenilgi değildir. Ölçülen şey ile tahmin edilen nedeni ayırmaktır. Dönüş yönü radar ve yörünge araçlarıyla güvenilir biçimde bilinir. Onu üreten olayın hangisi olduğu bilinmez. Bilim haberinde bu iki cümle yer değiştirirse okur, açık bir soruyu kapanmış sanır.
Sıcaklık dönüşün kendisi değil
Venüs'ün yüzeyi kurşunu eritecek kadar sıcaktır. Basınç, Dünya deniz seviyesinin yaklaşık doksan katıdır. Bunun asıl nedeni kalın karbondioksit örtüsünün kaçan ısıyı tutmasıdır. Ters dönüş, bu sera durumunun açıklaması değildir. Uzun gündüzler ısıyı yüzeyde biriktirir ama asıl battaniye atmosferdir. Güneş'e Merkür'den daha uzak olmasına rağmen yüzeyin daha sıcak olması da bu battaniyeden gelir.
Gezegenlerin ortak bir diskten toplanması, dönüş yönlerinin başlangıçta benzeşmesini bekletir. O bekleyişin çerçevesi ortak düzlem yazısında vardır. Venüs, bu aile benzerliğinin dışına çıkmış bir örnektir. Dışarı çıkmanın yolu için elde birden çok senaryo, hiçbiri için tek bir kesin iz vardır.
Sık sorulan sorular
Venüs'te bir gün bir yıldan uzun mudur?
Yıldız günü, yaklaşık 243 Dünya günüyle yıldan uzundur. Güneş günü ise yaklaşık 117 Dünya günüdür ve yıldan kısadır. Hangi gün sorulduğu söylenmezse cevap da net olmaz.
Bulutların hızı gezegenin dönüşü müdür?
Hayır. Üst bulutlar birkaç Dünya gününde bir tur atar. Katı yüzey çok daha yavaştır. Parlak disk, yüzeyi değil bulutları gösterir.
Ters dönüşün nedeni biliniyor mu?
Hayır. Büyük bir çarpışma ve atmosferin uyguladığı tork, konuşulan iki yoldur. İkisi de modeldir. Yönün kendisi ölçülmüştür, onu üreten olay seçilmiş değildir.