Ay'ın Evreleri Nasıl Okunur?

Ay her gece başka bir şekil gösterir. Hilal, yarım disk, dolunay. Bu değişim Ay'ın küçülmesi değildir. Güneş, kürenin hep bir yarısını aydınlatır. Biz o yarının ne kadarını gördüğümüzü, Ay'ın Dünya çevresindeki yerine göre izleriz. Evre bir gölge oyunu değil, bir açı oyunudur.

Gölge bu işi yapmaz

Dünya'nın gölgesi Ay'ın üstüne düşerse tutulma olur. Tutulma her ay yaşanmaz. Evre ise yaklaşık 29,5 günde bir yeni aydan yeni aya döner. İki olay aynı takvime sığmaz. Hilalin karanlık yanı, Dünya'nın gölgesi değil, Güneş görmeyen yarımkürenin bize dönük kısmıdır.

Ay, Dünya'ya kilitlidir. Bu yüzden yerden hep aynı yüzü görürüz. Kilit, evreyi açıklamaz. Aynı yüz de gün içinde aydınlanır ve kararır. Arka yüz ise sürekli karanlık değildir. O yüzde de gündüz ve gece vardır. Biz yalnızca o yüzü yerden görmeyiz. İnişlerin getirdiği taşlar, gördüğümüz yüze aittir. O taşların ne anlattığı Apollo örnekleri yazısında durur.

Döngünün adları

Yeni ayda Ay, gökyüzünde Güneş'e yakındır. Aydınlık yarısı bize bakmaz. Disk görünmez, yalnızca ince bir hilal doğmaya hazırdır. Hilal büyürken kuzey yarımkürede aydınlık kenar sağdadır. Güney yarımkürede bu yön tersine döner. Yön, evrenin kuralı değil, baktığınız yarımkürenin kuralıdır.

İlk dördünde Ay, Güneş'ten gökyüzünde yaklaşık çeyrek tur uzaktadır. Diskin yarısı aydınlıktır. Adı dördündür, çünkü döngünün dörtte biri geçmiştir. Aydınlık alan diskin dörtte biri değildir. Bu karışıklık Türkçedeki dördün kelimesinden de beslenir. Şişkin ayda aydınlık alan yarımı aşar. Dolunayda Ay, Güneş'in karşısındadır ve bize bakan yüzün tamamı aydınlıktır. Sonra şişkinlik solar, son dördün gelir, hilal incelir ve döngü kapanır.

Saat gibi doğuş

Yeni ay Güneş'le birlikte doğar ve batar. Bu yüzden gece göğünde aranmaz. İlk dördün öğleden sonra doğar, akşam tepede olur, gece yarısı civarı batar. Dolunay gün batımında doğar ve gün doğumunda batar. Son dördün ise gece yarısından sonra yükselir, sabah göğünde kalır.

Bu saatler tam bir çalar saat değildir. Enlem ve mevsim kaydırır. Yine de evreyi bilmek, Ay'ı hangi saatte arayacağınızı söyler. Akşam göğünde son dördün beklemek, saati yanlış kurmaktır. Galileo'nun 1610'da seçtiği engebe, Ay'ın hangi evresinde olursa olsun oradadır. O gözlemin çerçevesi teleskop yazısında anlatılır. Evre, engebeyi yok etmez. Aydınlatmanın yönünü değiştirir.

Kül ışığı

İnce hilalde karanlık sanılan bölge bazen soluk gri görünür. Buna kül ışığı denir. Kaynak Ay'ın kendi parlaması değildir. Dünya, Güneş ışığını Ay'a yansıtır. Hilal inceyken Dünya, Ay'dan bakılsa şişkin ya da dolunay gibidir. Yansıyan ışık, gece tarafını hafifçe doldurur. Dolunayda bu etki seçilmez, çünkü Güneş'in doğrudan vurduğu yüz çok daha parlaktır.

Kül ışığı, bir fotoğraf hatası sanılmasın. İnce hilalde, şehir ışığından uzak bir yerde çıplak gözle de seçilebilir. Işık kirliliği aynı soluk tonu yutar. Gözlemin bu sınırını ışık kirliliği yazısı ayrıca anlatır.

Üç kontrol

Önce Güneş'in kabaca nerede olduğunu sorun. Aydınlık kenar o yöne bakıyorsa evre geometrisi yerindedir. Sonra diskin ne kadarının aydınlık olduğuna bakın. Yarı aydınlık bir diski dördün diye adlandırın, dörtte bir diye değil. Son olarak gölge aramayın. Dünya'nın gölgesi ancak tutulmada, dolunay civarında ve her ay değil, devreye girer. Bu üç kontrol, bir akşam yürüyüşünde evreyi okumaya yeter.

Sık sorulan sorular

Ay'ın karanlık yüzü hiç aydınlanır mı?

Evet. Yerden görmediğimiz yüz de Güneş görür. Karanlık yüz adı, arka yüz ile gece tarafını birbirine karıştırır. Arka yüz sürekli gece değildir.

İlk dördünde Ay neden yarım görünür?

Çünkü döngünün dörtte biri geçmiştir ve o anda kürenin bize bakan yarısı aydınlıktır. Dördün, aydınlık alanın dörtte bir olduğu anlamına gelmez.

Evre her yerde aynı yöne mi bakar?

Aydınlık kenarın sağda ya da solda görünmesi yarımküreye bağlıdır. Kuzeyde büyüyen hilalin sağ yanı aydınlıktır. Güneyde bu yön tersine döner.