Jüpiter'in Büyük Kırmızı Lekesi: Yüzyıllardır Süren Bir Fırtına

Jüpiter'e küçük bir teleskopla baktığınızda önce yüzeyindeki koyu şeritleri, sonra da uydularını görürsünüz. Daha güçlü aletlerde ise gezegenin güney yarım küresinde büyük, oval bir leke dikkat çeker: Büyük Kırmızı Leke. Bu leke aslında, yüzyıllardır süren devasa bir fırtınadır. Bu yazıda lekenin ne olduğunu, neden bu kadar uzun ömürlü olduğunu ve hâlâ bilinmeyen yönlerini anlatıyoruz.

Jüpiter nasıl bir gezegen?

Jüpiter, Güneş sisteminin en büyük gezegenidir ve katı bir yüzeyi yoktur; başlıca hidrojen ve helyumdan oluşan bir gaz devidir. Kendi ekseni etrafında yaklaşık on saatte döner; bu hızlı dönüş atmosferinde belirgin çizgiler ve şeritler oluşturur. Bulutlar farklı yüksekliklerde, farklı hızlarda akıyor; şeritlerin kenarlarında rüzgâr yönleri zt olduğu için girdaplar doğar. Gezegenin oluşumunu merak ediyorsanız güneş sisteminin doğuşu yazımıza göz atabilirsiniz.

Leke nedir?

Büyük Kırmızı Leke, yüksek basınçlı bir antisiklonik fırtınadır; yani dönme yönü, güney yarım kürede saat yönünün tersi olacak şekildedir. Atmosferin üst bulutlarının üzerine yükselen bu fırtına, Dünya'dan daha geniş bir alan kaplar. Kenarlarında rüzgâr hızlarının saatte yüzlerce kilometreye ulaştığı ölçülmüştür. Leke, uzay araçlarının gönderdiği görüntülerle ayrıntılı olarak incelendi; 1979'da Jüpiter'in yakınından geçen Voyager sondaları bu ayrıntıları ilk kez net gösteren araçlardan biriydi. Bu görevlerin yörünge hikayesi için uzay sondaları yazımıza bakabilirsiniz.

Ne kadar yaşlı?

Lekenin tam yaşı tartışmalıdır. Astronomlar Jüpiter'de bir leke 17. yüzyılda gözlemledi; ancak o gözlemlerdeki lekenin bugünkü leke ile aynı fırtına olup olmadığı kesin değil. 19. yüzyıldan bu yana sürekli gözlenen bir leke olduğu ise iyi belgelenmiştir. Yani fırtına en az yüz elli yıldan uzun süredir sürüyor; bu da Dünya'daki fırtınaların ömürleriyle karşılaştırılamayacak kadar uzun.

Neden bu kadar uzun sürüyor?

Dünya'daki fırtınalar kara ve okyanus sürtünmesiyle enerjisini kaybeder. Jüpiter'de ise katı bir yüzey yoktur; fırtına sürtünmeyle hızla sönmez. Ayrıca gezegenin içinden gelen ısı ve atmosferdeki şeritler arasındaki karşıt akımlar fırtınayı besliyor ve küçük fırtınaların büyük fırtınayla birleşmesi de onu güçlendiriyor olabilir. Bu mekanizmalar hâlâ aktif araştırma konusudur.

Leke küçülüyor mu?

Ölçümler, lekenin son yıllarda eskisine göre daha küçük ve daha yuvarlak hale geldiğini gösteriyor. Bu küçülmenin nedenleri ve gelecekte ne olacağı kesin olarak bilinmiyor. Lekenin yüzyıllar içinde kaybolup kaybolmayacağı ise açık bir sorudur.

Neden kırmızı?

Rengin kaynağı tam olarak bilinmiyor. Bilim insanları, fırtınanın yükseklerinde güneş ışığının etkisiyle kimyasal tepkimelere giren bileşiklerin bu rengi oluşturduğunu düşünüyor, ama hangi bileşiklerin sorumlu olduğu henüz kesinleşmedi. Mars'ın kızıl rengi ise demir oksit tozundan geldiği için tamamen farklı bir hikâyedir; bunu Mars yazımızda okuyabilirsiniz.

Lekeyi kendiniz görebilir misiniz?

Orta boy bir teleskopla, hava koşulları iyiyse ve leke görünürse, lekeyi düşük kontrastlı bir oval olarak seçebilirsiniz. Jüpiter hizlı döndüğü için leke her gün aynı saatte görünmez; bunun için gözlem takımları ya da uygulamaları kullanmak işinizi kolaylaştırır.

Sık sorulan sorular

Leke Dünya'ya ulaşır mı? Hayır. Jüpiter Dünya'dan çok uzaktır ve fırtına Jüpiter'in atmosferiyle sınırlıdır.

Leke ne kadar derin? Uzay araçlarının ölçümleri fırtınanın atmosferde yüzlerce kilometre derinliğe uzanabileceğini düşündürüyor; kesin değerler çalışmalarla netleşiyor.

Jüpiter'de başka fırtınalar var mı? Evet. Gezegende pek çok daha küçük fırtına ve girdap bulunur.