Hubble'dan Önce ve Sonra: Genişlemenin İzi

Evrenin genişlemesi tek bir gecede, tek bir kişinin teleskobundan çıkmadı. Tayfı ölçenler, uzaklığı ölçenler ve denklemi yazanlar ayrı yıllarda çalıştı. Edwin Hubble'ın adı tempoya kaldı. Çünkü uzaklık ile kaymayı yan yana koyan grafik, onun ve çalışma arkadaşlarının elinden geçti. Grafik, ondan önceki ölçümleri silmez.

Kaymayı önce başkaları ölçtü

Sarmal bulutsuların tayflarındaki kaymalar, 1910'larda Vesto Slipher tarafından ölçülüyordu. Çoğu cisim kırmızıya kaymıştı. O yıllarda bu bulutsuların Samanyolu'nun içinde mi yoksa ayrı gökadalar mı olduğu henüz kapanmamıştı. Kayma vardı. Uzaklık yoktu. Kayma tek başına, bir genişleme yasası kurmaya yetmez.

Uzaklık için bir mum gerekti. Sefeidlerin periyot ile parlaklık bağı bu mumun klasik hali oldu. Bağın nasıl kurulduğu Leavitt yazısında durur. Mum olmadan grafik de olmaz. Hubble, mumu icat eden kişi değildi. Mumu başka gökadalarda kullanabilen kişi oldu.

1920'lerin grafiği

1920'lerde Andromeda'da seçilen sefeidler, bu sistemin Samanyolu'nun küçük bir parçası olmadığını gösterdi. Ardından daha uzak gökadaların uzaklıkları ile kaymaları yan yana kondu. 1929'da yayımlanan ilişki, uzaklık arttıkça kaymanın da büyüdüğünü söylüyordu. Milton Humason tayf ölçümlerinin önemli bir bölümünü taşıdı. Grafik tek imzalı bir kahramanlık sayılırsa bu emek görünmez olur.

Aynı yıllarda kuramsal tarafta da genişleyen çözümler yazılıyordu. Georges Lemaître, genişleyen bir evrenin uzaklık ile hız arasında bir bağ kurabileceğini daha erken tartışmıştı. Tarih, tek bir keşif gününe inmez. İnerse, ölçen ile yazan birbirinin yerine geçer.

Yasa ne dedi, ne demedi

İlişki, bugünkü tempoyu sonsuz bir kesinlikle kilitlemedi. Uzaklık merdiveni o gün kabaydı. Hubble'ın ilk eğimi, bugün konuşulan değerlerden belirgin biçimde farklıydı. Fark, genişlemenin sonradan iptal edildiği anlamına gelmez. Merdivenin o yıllarda kısa olduğu anlamına gelir. Genişlemenin ne demek olduğu balon benzetmesinin sınırında ayrıca durur. Grafik, o benzetmenin yerine geçmez.

Bugün iki olgun yöntem temponun sayısında ayrılıyor. Bu ayrılık Hubble gerilimi yazısında anlatılır. Gerilim, 1929'daki grafiğin uydurma olduğunu söylemez. Sayının, yöntem iyileştikçe hâlâ tartışıldığını söyler. İsim, tartışmanın kapanmış olduğu hissini verebilir. Sayı, o hissi doğrulamaz.

İsmi okurken

Hubble Uzay Teleskobu da bu adı taşır. Teleskop, 1929'daki grafiğin kendisi değildir. Daha sönük sefeidleri ve daha uzak mumları ölçmek için kurulmuş bir araçtır. Araç ile tarihî makaleyi aynı cümlede eritmek, ikisinin de işini bulanıklaştırır. Teleskobun neden atmosferin dışında olduğu ayrı bir yazıda ele alınır.

Dürüst özet üç parçadır. Slipher kaymaları ölçtü. Leavitt'in bağı uzaklığı mümkün kıldı. Hubble ve çalışma arkadaşları ikisini yan yana koydu. Lemaître genişleyen çözümü kuramda yoklamıştı. Dört parça dururken tek isim, ancak bir kısaltmadır.

Sık sorulan sorular

Hubble genişlemeyi tek başına mı buldu?

Hayır. Kaymalar Slipher'ın ölçümlerine, uzaklık mumu Leavitt'in bağına dayanır. Hubble ile Humason bunları bir grafikte birleştirdi. Kuramsal tarafta Lemaître de erken bir iz bıraktı.

İlk ölçülen tempo bugünkü sayı mıydı?

Hayır. İlk eğim kabaydı ve bugün konuşulan değerlerden farklıydı. Fark, genişlemenin iptali değildir. Merdivenin o gün kısa olmasıdır.

Hubble gerilimi o grafiği çürütür mü?

Hayır. Gerilim, bugünkü temponun hangi yöntemde kaç çıktığıdır. Uzaklık ile kaymanın birlikte büyümesi, o tartışmanın dışında ayrı bir sonuç olarak durur.