Evrenin Büyük Ölçek Yapısı: Ağ ve Boşluk

Gökyüzüne bakınca yıldızlar dağınık görünür. Gökadaların haritası başka bir desen çizer. Onlar rastgele serpilmiş noktalar değildir. Kümelerde toplanır, iplikler boyunca dizilir ve arada geniş boşluklar bırakır. Bu örgüye büyük ölçek yapı denir. Çıplak gözle bir ağ görmeyiz. Ağı, gökada konumlarının sayımı çizer.

Yakından uzağa

Samanyolu yalnız değildir. Andromeda ve daha küçük komşularla birlikte Yerel Grup'tadır. Grup, daha zengin kümelerin yanında mütevazı bir ailedir. En yakın zengin küme, Başak kümesidir. O küme on milyonlarca ışık yılı ölçeğinde bir komşuluktur. Kümeler de daha büyük süperküme benzeri yapılarda bir araya gelir. Sınırlar, hangi gökadayı içeri saydığınıza göre kayabilir. Keskin bir duvar yoktur.

Bu basamak, evrenin her ölçekte aynı göründüğü anlamına gelmez. Oda ölçeğinde duvar vardır. Gökada ölçeğinde küme vardır. Yeterince geniş bir pencerede ise pencerenin neresine baktığınız, ortalama yoğunluğu çok değiştirmez. O genişliğin tam sınırı hâlâ tartışılır. Tartışma, küçük ölçekteki kümelenmeyi yok saymaz.

İplik ve boşluk

Haritada gökadalar iplik ve duvar gibi yapılarda yoğunlaşır. Arada, gökadası seyrek boşluklar kalır. Boşluk, içinden hiçbir şeyin geçmediği bir delik değildir. Ortalama yoğunluğun belirgin biçimde düşük olduğu bir bölgedir. İçinde tek tük gökada bulunabilir. Asıl fark, komşu ipliğe göre tenhalıktır.

İplikler ışıklı bir halat gibi parlamaz. Onları gökada noktaları ele verir. Noktalar arasındaki gaz ve karanlık madde, optik fotoğrafta görünmeyebilir. Bu yüzden bir görüntüdeki karanlık alan, illa ki boşluk değildir. Boşluk, sayımın seyrek kaldığı yerdir. Karanlık madde ile görünür maddeyi ayıran çerçeve ayrı bir yazıda çizilir. Ağın iskeletinde ikisi de konuşulur. İkisi aynı şey değildir.

Tohumdan ağa

Erken evrendeki sıcaklık farkları yaklaşık yüz binde bir mertebesindeydi. O farkların kaydı mikrodalga arka planında durur. Biraz daha yoğun bölgeler, kütleçekimiyle daha çok madde topladı. Topladıkça fark büyüdü. Milyarlarca yıl içinde bu büyüme, gökada, küme ve iplik üretti. Boşluklar ise geride kalan, göreli olarak tenhalaşan yerlerdir.

Bu, her gökadanın aynı anda ve aynı yolla kurulduğu anlamına gelmez. Çarpışmalar, gazın soğuması ve yıldız oluşumu ayrı katmanlardır. Büyük ölçek yapı, o katmanların hangi coğrafyada toplandığını söyler. Tek bir yıldızın ömrünü söylemez.

Harita neyi kanıtlamaz

Bir dilim gökyüzündeki nokta haritası, evrenin tamamının fotoğrafı değildir. Uzak gökadalar daha sönük ve daha kırmızı görünür. Sönük olanı saymamak, boşluk varmış gibi bir delik açar. İyi bir harita, bu seçimi düzeltir. Düzeltme yapılmadan bakılan görüntü, evrenin delik deşik olduğunu gösterebilir. Delik, katalogun sınırıdır.

Ağ, bir merkezin çevresinde örülmüş de değildir. Her küme, komşularına göre bir düğümdür. Düğümlerin dışında özel bir orta nokta aramak, haritayı bir şehir planı sanmaktır. Genişleme, bu ağı bir patlama merkezi gibi dağıtmaz. Burada yeterli olan, ipliğin bir merkeze bağlı bir yol olmadığıdır.

Sık sorulan sorular

Bu ağı teleskopla ip gibi görebilir miyim?

Hayır. İplik, çok sayıda gökadanın konumundan çıkan bir desendir. Tek bir gözlemevinin görüntüsünde parlayan bir halat yoktur.

Boşlukta hiç gökada yok mudur?

Seyrektir, illa ki bomboş değildir. Adı, komşu ipliğe göre düşük yoğunluğu anlatır. Tek bir gökadayı boşluğun dışında saymak için katalog gerekir.

Yapı, mikrodalga haritasındaki leke midir?

Lekeler tohumdur. Bugünkü kümeler o tohumların büyümüş hâlidir. İki harita aynı çağın fotoğrafı değildir.