Elektromanyetik Tayfın Pencereleri

Göz, ışığın çok ince bir dilimini görür. O dilimin iki yanında kızılötesi ve morötesi, daha ötede radyo ve gama vardır. Hepsi aynı şeydir. Elektrik ve manyetik alanın birlikte ilerleyen dalgasıdır. Değişen, dalga boyu ve dalganın taşıdığı enerjidir. Dalga boyu kısaldıkça enerji artar.

Uzundan kısaya

Radyo en uzun dalga boyundadır. Sonra mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ışını ve gama gelir. Görünür dilim, kırmızıdan mora uzanan dar bir banttır. Bantın dışı karanlık değildir. Gözün hesabına girmez. Bir arının morötesini, bir radyo anteninin uzun dalgayı seçmesi, başka bir karanlık evren değil, aynı tayfın başka dilimidir.

Mikrodalga fondaki ışık da bu sıranın içindedir. O ışığın erken evrenden kaldığı arka plan yazısında anlatılır. Fon, görünür bir bulut olarak göğe asılı değildir. Dalga boyu, gözün bandının çok dışındadır.

Atmosfer neyi geçirir

Hava, tayfın her dilimine aynı kapıyı açmaz. Görünür ışık büyük ölçüde geçer. Radyonun bir bölümü de geçer. Kızılötesinin bir kısmı su buharında tutulur. Morötesi, ozon katmanında büyük ölçüde kesilir. X ışını ve gama yüzeye inmez. Bu kesilme, yerden bakan bir teleskobun o dilimleri görememesinin nedenidir.

Uzay teleskoplarının neden atmosferin dışına çıktığı ayrı bir yazıda durur. Sebep yalnız havanın bulanıklığı değildir. Bazı dalga boyları yere hiç inmez. İnmeyen dilim için aleti yukarı taşımak, mercek büyütmekten başka bir iştir.

Ses değildir

Radyo dalgası adı, hoparlörden çıkan sesi çağrıştırır. Ses, havanın basınç dalgasıdır. Radyo, elektromanyetik dalgadır. Boşlukta ses gitmez, radyo gider. Bir uzay aracıyla konuşmak bu yüzden mümkündür. Konuşmanın gecikmesi ise hızın sınırı yüzündendir. Kayma, dalga boyunun değişmesidir. O kaymanın türleri Doppler yazısında ele alınır. Kayma, ses perdesiyle aynı kelimeyi kullanabilir. Taşıyıcı aynı değildir.

Dalgayı rafa koymak

Bir haber kızılötesi görüntü diyorsa gözün görmediği, ısının izini taşıyan bir dilimdir. Morötesi diyorsa görünürden daha enerjili, Güneş yanığının da kaynağı olan dilimdir. X ışını, çok daha kısa ve çok daha enerjilidir. İsimler renk değildir. Enerji rafıdır. Rafı bilmeden görüntüyü sıcaklık ya da tehlike sanmak kolaydır. Her parlak X görüntüsü bir patlama haberi olmak zorunda değildir. Parlaklık, o dilimde toplanan sayımdır.

Pencere de yerden yere değişir. Yüksek dağ, kızılötesinin bir kısmında daha kuru bir hava sunar. Sunması, X ışınını geçirdiği anlamına gelmez. Her dilimin kendi penceresi vardır. Pencere yoksa alet yere konmaz.

Sık sorulan sorular

Görünür ışık tayfın tamamı mıdır?

Hayır. İnce bir dilimdir. Radyo, kızılötesi, morötesi, X ve gama aynı dalganın başka boylarıdır. Göz yalnızca ortadaki dar bandı seçer.

Neden her teleskop yerde değildir?

Atmosfer bazı dalga boylarını geçirmez. X ve gama yere inmez. O dilimler için alet atmosferin dışına çıkar. Bulanıklık, ikinci bir sebeptir.

Radyo ses midir?

Hayır. Radyo elektromanyetik dalgadır ve boşlukta gider. Ses havada ilerleyen bir basınç dalgasıdır. İkisi aynı taşıyıcı değildir.